Pet strateških investicija u Republici Srpskoj, vrijednih milijarde maraka, ostali nacrti na papiru

Izgradnja aerodroma u Trebinju, šest hidroelektrana na rijekama Drina i Trebišnjica, te eksploatacija sirove nafte najavljeni su kao investicije od strateškog značaja, ali nisu išle dalje od pripreme tehničke dokumentacije i manjih građevinskih radova.

Pišu: Milena Mitrović, Renata Radić-Dragić/CIN

Foto: Direkt

Realizacija je dostigla sljedeće tačke: davanje koncesija i preprodaja udjela u njima, osnivanje i povećanje kapitala u koncesionim kompanijama, ulaganja u tehničku dokumentaciju i kreditne dugove – samo za izgradnju jedne od šest planiranih hidroelektrana, vlada Republike Srpske (RS) posudila je 370 miliona maraka.

Čak ni pokušaj spašavanja kroz privatizaciju Zvorničke fabrike aluminijeve gline “Birač”, najveće proizvodne i izvozne kompanije u Jugoslaviji, nije dao rezultate. Vlada je ulagala gotovo tri puta više od stranih vlasnika, kroz zajmove Investiciono-razvojne banke Republike Srpske (IRBRS), koji nikada nisu vraćeni.

Fabrika i povezane kompanije kroz koje litvanski investitori godinama izvlače novac iz Republike Srpske bankrotirale su, što je nakon 12 godina okončano od strane Foca kompanije “Pavgord”, kupujući većinu potraživanja od litvanske grupe. Ovom kupovinom, vlasnik Gordan Pavlović postao je i vlasnik bivšeg zvorničkog giganta.

“Obrazac je isti: dogovor iza zatvorenih vrata, privatno, skrivajući ugovore i obaveze investitora od javnosti, izvlačeći novac, ignorišući, blago rečeno, predstavnike vlasti, institucija i kontrolnih tijela,” komentariše urednik portala “Capital” Siniša Vukelić o glasno najavljenim nerealizovanim investicijama u Republici Srpskoj.

Zarobljena država

Privatizacije krajem 1990-ih trebale su biti spas za ekonomske gigante od propasti, što Fabrika aluminijeve gline “Birač” u Zvorniku nije doživjela.

Litvanska grupa “Ukio Banko Investicine Group”, u vlasništvu rusko-litvanskog biznismena Vladimira Romanova, pojavila se u Bosni i Hercegovini 1998. godine kao konsultant Vlade Republike Srpske u procesu pripreme privatizacije “Biraca”. Sa te pozicije brzo je napredovala do svog kupca u međunarodnom tenderu, objavljenom krajem 2000. godine.

Profesionalna javnost je bezuspješno upozoravala na pronevjeru i zahtijevala poništenje tendera, koji je završio prodajom za šest umjesto prvobitno oglašenih deset miliona maraka.

Godine 2002., neposredno prije početka proizvodnje aluminijuma, Ukio Grupa je osnovala kompaniju “Balkal” u Banjoj Luci, koja je kasnije zaključila ugovor o poslovnoj saradnji sa “Biračem” i preuzela nabavku sirovina potrebnih za proizvodnju i kompletan izvoz, ostavljajući Fabriku aluminijeve gline da se bavi proizvodnjom usluga.

“Imala je kancelariju, sekretaricu i telefon, a istovremeno je bila najveći izvoznik iz Bosne i Hercegovine sa jednim zaposlenikom! Bila je čak i veći izvoznik od ‘Elektroprivrede BiH’, ‘Aluminij Mostar’ itd.”, kaže urednik poslovnog portala “Kapital” Siniša Vukelić, podsjećajući da je sav posao išao preko ove kompanije, “ali čak ni ta kompanija ‘Balkal’ nije ostvarila ogroman profit da ne bi morala plaćati porez ovdje, ali je postojala treća kompanija u inostranstvu na priobalnim ostrvima koja je akumulirala sav taj profit”.

Godine 2018. Transparency International BiH (TIBiH), u svojoj studiji “Uticaj zarobljene države u ekstraktivnoj industriji na osnovu analize slučaja ‘Birač’”, opisao je kako je manipulacija transfernim cijenama, zloupotreba dobijenih kredita i kontrola nad pravosuđem izvlačila novac i prouzrokovala ekonomsku štetu od oko 3,4 milijarde BAM.

“Ovaj slučaj pokazuje (…) da imate savršen primjer zarobljene države gdje sve institucije rade u interesu pojedinca, u interesu male grupe ljudi koji su tamo postali izuzetno bogati, i da, zapravo, niko neće odgovarati za štetu koju je društvo u cjelini pretrpjelo”, kaže Srđan Traljić iz TIBiH-a.

Balkal je ubrzo nakon osnivanja prodat kompaniji sa Britanskih Djevičanskih Ostrva, što otežava identifikaciju stvarnog vlasnika u budućim istragama poslovanja kompanije.

Tokom 2003. i 2004. godine, grupa “Ukio” je preko “Biraca” također osnovala: “Alumina”, “Mehanika”, “Birač Energo” i “Energolinija”, te je preusmjerila poslovanje giganta na upravljanje i finansiranje ovih podružnica, piše studija TIBiH.

Godine 2014. IRBRS je odobrio dva kredita “Alumina” od ukupno 8,5 miliona BAM. “Energolinija” je također odobrena dva kredita – 5 miliona i 19,4 miliona BAM. Zbog ovog zajma pokrenuti su postupci protiv bivšeg premijera Republike Srpske, Aleksandra Džombića.

Traljić kaže da je ovo “procedura (…) koja je nedavno završila oslobađajućom presudom, ali ju je Vrhovni sud Republike Srpske poništio, s obzirom na to da je imao značajnu ulogu u odobravanju zajmova preko Investicione i razvojne banke “Energolini” koji nisu vraćeni i gdje je nastala značajna šteta. I to objašnjenje Suda, dakle, da ga je dao kolektivni organ i da premijer ne može biti odgovoran, zaista je apsurdno i Vrhovni sud je poništio tu presudu.”

Vukelic, koji dugo istražuje i piše o radu Ukio Grupe, kaže da je to bila “složena međunarodna grupa za pronevjeru” sastavljena od desetina finansijskih stručnjaka.

“Čak sam bio u Litvaniji, u njihovom sjedištu, gdje je bila Ukio grupa. Imaju prelijepu košarkašku dvoranu koju je zapravo izgradila Aluminijeva fabrika “Birač”. (…) Gosti su bili Milorad Dodik i Željka Cvijanović. Putovali su u Litvaniju službenim avionom,” rekao je Vukelić Centru za istraživačko novinarstvo u Sarajevu (CIN).

CIN je sastavio mapu od 20 stranih investicija koje nisu realizovane ili su odgađane godinama.

Iako su najavljeni kao kapitalni projekti, ukupne vrijednosti najmanje 10,6 milijardi BAM, njihova implementacija je kasnila više od decenije i nisu završeni ni danas.

Prema prikupljenim podacima, Vlada Republike Srpske čak je kupila neke koncesije, plaćajući ih višemilionskim iznosima javnog novca. Pored toga, Vlada je izgubila dva arbitražna spora zbog jednostranog raskida ugovora ili neispunjavanja ugovornih obaveza, što je građane koštalo oko 125 miliona KM.

Ustupak energetskoj stabilnosti

Od 2010. godine, vlasti Republike Srpske najavljuju energetsku nezavisnost i stabilnost izgradnjom hidroenergetskih projekata “Gornja Drina” i “Gornji horizonti” te eksploatacijom sirove nafte i gasa u Motajici, Majevici i istočnoj Hercegovini. Svi najavljeni rokovi su prekršeni, a projekti nisu završeni.

Projekat “Gornji horizonti” planira izgradnju hidroelektrana: “Dabar”, “Nevesinje” i “Bileća”. Najavljena vrijednost samo za “Dabar” iznosi 661 milion BAM, a rok za izgradnju i puštanje u rad ove hidroelektrane bio je 2020. Godinu dana kasnije, vlada je uzela kredit za izgradnju, pozajmivši 370 miliona KM od kineske državne banke CEXIM, sa rokom otplate od 20 godina.

Prema ekološkim aktivistima i lokalnim medijima, isplata zajma je trenutno obustavljena.

Koncesija na 50 godina dodijeljena je podružnici “Hidroelektrane na Trebišnjici” i zajedničkoj kompaniji “Elektroenergetska industrija Republike Srpske”. Kako bi realizovali projekat, koncesionari su 2011. godine osnovali kompaniju “Hidroelektrana Dabar”.

Kasnije je kapital kompanije povećan sa jednog na 31 milion BAM, a “Elektroenergetska industrija RS” je ustupila svoj udio od 30%, u vrijednosti od 9,3 miliona BAM, kompaniji “Hidroelektrane na Trebišnjici”.

Za ovaj projekat izgrađen je kanal dužine 12 kilometara kroz Fatničko polje sa pratećim sadržajima. Ekolozi upozoravaju da bi izgradnja hidroelektrana imala katastrofalne posljedice po okoliš, posebno jer institucije izdaju dozvole na osnovu podataka o procjeni uticaja na okoliš starijih od 40 godina, jer je riječ o projektu iz Jugoslavije.

“Upper Horizons je trenutno, koliko nam je poznato, najgori hidroenergetski projekat u Evropi. (…) Primarno će uticati na područje krških polja: Gatačko, Nevesinjsko, Dabarsko i Fatničko polje jer će skupljati svu vodu sa tih površina, usmjeravati je u kanale i tunele,” kaže Vladimir Topić iz Centra za zaštitu okoliša.

U augustu 2024. godine, Osnovni sud u Banjoj Luci, nakon tužbe koju je podnio Aarhus Centar, poništio je jednu od dozvola za izgradnju ove hidroelektrane koje je izdalo Ministarstvo za fizičko planiranje i izgradnju Republike Srpske.

“Šta je Ministarstvo uradilo? Postupak je ponovljen tako da je samo promijenio protokol i datum (…) i rekao da je sada sve u redu i da nastavimo sa izgradnjom,” rekla je Emina Veljovic, izvršna direktorica Aarhus Centra, za CIN, koji je ponovo podnio tužbu i čeka odgovor.

“Gornja Drina” je najavljena kao investicija od 861,5 miliona BAM, koja će izgraditi hidroelektrane “Buk Bijela”, “Foča” i “Paunci”.

Koncesijski ugovor za “Buk Bijela” potpisan je 2016. godine, a rok za izgradnju bio je 2023. Koncesija za hidroelektrane “Foča” i “Paunci” potpisana je 2019. godine, s rokom za izgradnju 2025. godine. U 2020. godini, Srbija je također bila uključena u ovaj posao. Njeno javno preduzeće “Elektroenergetska industrija Srbije” sa udjelom od 51% postalo je većinski vlasnik koncesijskog preduzeća HES “Gornja Drina”, ulažući 39,6 miliona KM u osnivački kapital. U augustu 2026. godine, kapital kompanije iznosio je 82,6 miliona BAM, a na terenu su izvedeni samo pripremni radovi.

Godine 2010. predstavnici vlasti Republike Srpske optimistično su najavili veliki energetski projekat vezan za eksploataciju nafte i gasa.

Te godine, Naftna industrija Srbije, sa većinskim vlasništvom od 60%, i ruska kompanija Neftegazinkor osnovale su kompaniju Jadran-Naftagas, koja je naredne godine dobila koncesiju na 28 godina za istraživanje i eksploataciju sirove nafte i gasa u Majevici, Motajici i Istočnoj Hercegovini. Najavljena je investicija vrijedna 345 miliona KM, a 2012. godine 19,5 miliona KM je uloženo u geološka istraživanja. Međutim, prema zvaničnim podacima, otkrivene količine nafte nisu profitabilne za komercijalnu proizvodnju.

Aerodrom u Trebinju se već dugo najavljuje kao projekat za razvoj infrastrukture Republike Srpske i turističkog potencijala Hercegovine. O izgradnji se govori još od 2008. godine, kada je osnovano javno preduzeće “Aerodrom Trebinje” sa kapitalom od 50.000 BAM.

Za “redovne aktivnosti i normalno funkcionisanje aerodroma” kompanija je dobila oko milion KM iz budžeta do 2013. godine, nakon čega je spojena sa PE “Aerodromi Republike Srpske”, i do 2020. godine se rjeđe spominjala. Tada je Vlada Srbije, uz dozvolu vlasti Republike Srpske i preko kompanije “Aerodromi Srbije”, osnovala kompaniju sa ograničenom odgovornošću “Aerodrom Trebinje”, promijenila lokaciju izgradnje, planirala izgradnju piste dužine 3,5 kilometara i započela prikupljanje dokumentacije za izgradnju.

Do 2025. godine, osnivački kapital povećan je na 4.610.476 BAM, najavljena vrijednost izgradnje aerodroma je oko 390 miliona BAM, ali na prostranoj livadi udaljenoj 15 kilometara od Trebinja još uvijek nema vidljivih radova.